Elvan Levent: Hikayenize çok hayran kaldım, filme (Selden'i Ararken) çok hayran kaldım, çünkü bu eşine çok nadir rastlanan bir hikaye...

​

Tony Angastiniotis: Öyle mi? (gülüyor)

​

EL: Öyle. Ve bu zamanın ötesinde bir nadirlik. Nadir olmaya devam ediyor.

Peki, ilk sorum şu: Tony Angastiniodis kimdir - Tony'yi nasıl anlatırdınız? 

TA: Bir kitap dolduracak bir soru soruyorsunuz. Dindar bir ortamda büyüdüm. Annem Protestan, babam Ortodoks'tu, bu yüzden din hayatımda çok önemli bir yer tutuyordu. Çok dindar bir insandım, ergenlik dönemimden sonra, İncil'i  okuduktan sonra daha da dindar oldum. Teoloji okudum ve Orta Doğu'da misyoner oldum, dünyaya Hristiyanlığı tanıttım, onlara İsa'yı getirdim “hallelujah!” (gülüyor).

Ayrıca sağcı bir aileden geliyordum, bu yüzden Grivas'ı, EOKA B'yi ve Kıbrıs meselesiyle ilgili birçok milliyetçi sağcı görüşü destekliyordum. Sonunda ilk olarak kurtulmam gereken şey dindi.

Yaşlandıkça, yolculuğumun bu dini yönünden uzaklaştım ve dışsal biçimlerin ötesinde, daha derin bir şey aradım. Birçok farklı din ve manevi geleneği inceledim. Ayrıca kökenim Amerikan yerlilerine uzanıyor, bu yüzden şamanistik maneviyatı inceledim. Budizm, Taoizm, Zen ve Hristiyanlığı inceledim. Derin bir içsel merakla birçok manevi yoldan geçtim.

Medyada çalışıyordum  -haberlerde programlarına çalışıyordum -parlamentoya, cumhurbaşkanlığı sarayına gidiyor, politikacılarla konuşuyordum. Ve görmeye başladığım bir gerçek vardı. Medyada çalışmak, tüm yalanların, kameraların önünde söylenenlerle tamamen çelişen tüm kayıt dışı ifadelerin farkına varmamı sağladı. Her yerde ikiyüzlülüğe tanık oluyordum.

Aynı zamanda fakir bir çocuktum -çünkü hep fakirdim, hiç para kazanmadım. Bugüne kadar paraya hiç ilgi duymadım. Hala da duymuyorum. Bu iyi bir şey değil, ama ben böyleyim işete (gülüyor).

Tüm bu adaletsizlikleri görmeye başladığımda -çünkü medyada çalıştığınızda hayatın tüm yönlerini görürsünüz  - sağcı olmadığımı fark ettim. Komünizm ve Marksizm'i incelemeye başladım. Komünizmin toplum için daha iyi bir durum olduğunu düşündüm. Sol, benim için toplumdaki eşitliği anlamanın bir yolu haline geldi: kimsenin aç kalmaması, kimsenin acı çekmemesi. Ne demek istediğimi anlıyor musunuz? Sosyal açıdan bakıldığında böyle.

Böylece toplumu yapılandırmanın bir yolu olarak Marksizme yöneldim. Marksizmin enternasyonalizmini daha eşitlikçi buldum; tüm uluslara yardımcı olabilecek bir yaklaşımdı. Bunlar, bir zamanlar İncil'de olduğuna inandığım değerlerdi, ama Kilise bunları hiçbir zaman gerçekten uygulamadı.

Herhangi bir siyasi partiye veya gruba katılmadan sola doğru kaymaya başladım -bu kişisel bir süreçti, kişisel bir araştırmaydı. Bu 2000'lerin başlarında oldu. Şu türden sorular sormaya başladım: Kıbrıs Türk toplumuyla ilişkim nedir? Onlar kimdir?

Eğer ben bir enternasyonalist, bir komünist isem, Kıbrıslı Türkler bu tabloya nasıl uyuyor? Çünkü kendini komünist olarak tanımlamak ve toplumun işleyişi hakkında konuşmak bir şey, ama çatışmalarla şekillenen, “öteki”nin şeytanlaştırıldığı bir ülkede büyümek başka bir şey.

Bu zihniyet bize okulda, ailede, Kilise'de, yönetim tarafından aşılandı. Bize nefret aşıladılar. Ve unutmayın, barikatlar henüz açılmamıştı.

1974'te Mağusa'daydım. Savaş başladığında, sekiz yaşında bir çocuk olarak oradan ayrıldım. Savaşı gördüm, savaşı hissettim, bombaları duydum.

EL: Yani Mağusa'dan bir göçmensiniz?

TA: İskoçya'da doğdum ama Mağusa'dan gelen bir göçmenim. Ailem 1970-71'de Kıbrıs'a taşındı, ben de Mağusa'nın bir parçası oldum. Etrafımdaki her şey beni milliyetçiliğe itiyordu, her şey sizi milliyetçi yapmak için tasarlanmıştı, bu işin bir parçasıydı. Aileniz de milliyetçi ise, bundan kaçmak çok zordur.

Okul, aile, kilise, hükümet -Türkler köpek, Türkler barbar, bizi sebepsiz yere öldürdüler. Kitaplarda 1963 yok. Ben tüm hikayeyi kabul ettim, sorgulamadım.

Ama şimdi, komünizme yönelirken, nihayet bu hikayeyi sorgulamak istiyorum. Ben Kıbrıs hikayesinin neresindeyim? İçimde büyüyen, tohumları içimde filizlenen kişisel enternasyonalizm, kalbimi başka bir yöne, nefretin artık büyümediği, kendini ifade edecek bir alan bulamadığı bir yöne doğru nasıl hareket ettirmeye başlıyor?

Çünkü artık herkes benim kardeşim, herkes benim kız kardeşim -herkes benim gardaşım, ister Türkiye'de ister Japonya'da yaşasınlar. Bu, dünyayı farklı bir şekilde görmek demek. Birlikte çalışalım, daha iyi bir dünya kuralım. Bu bir ütopya mı? Belki. Ama kapitalizmin çirkin yüzünü kabul etmektense, o ütopya içinde yaşamayı tercih ederim.

Bu yolculuk sırasında, Kıbrıslı Türklerin anlatılarını incelemeye başladım -o zamanlar Kıbrıslı Türklerin propagandası olarak algıladığım şeyleri. İnternetin de gelişiyle yoğun bir şekilde okumaya başladım. Özellikle 1974'ten önce neler olduğunu araştırmaya başladım.

Bu araştırma sırasında, bu anlatılarda haklı gösterilen veya övülen birçok suçla karşılaştım. Düşmanla dost olmak istemiyordum. Aksine, Türklerin tarih yorumunu yıkmaya çalışıyordum.

Ama okumaya devam ettikçe, bunun doğru olup olmadığını gerçekten öğrenebileceğimi düşündüm, çünkü adanın güneyinde işlenmiş suçlardan bahsediyorlardı. Barikatlar hâlâ kapalıydı.

Ben de bugün sizin yaptığınız şeyi yaptım: Bu anlatılarda bahsedilen, okuduğum suçlarla bağlantılı yerler olan kahvehanelere gitmeye başladım. Kontrollü geçiş noktaları henüz açılmadığı için insanlar daha rahat konuşabiliyorlardı. Tutuklanacaklarını veya başlarına başka bir şey geleceğini düşünmüyorlardı.

EL: Bu 2002 yılı mı?

TA: 2002, 2003... Kahvehanelerde insanlara sorular sormaya başladığımda, bu suçları itiraf etmeye başladılar. Bunlar hakkında konuşurken kendilerini çok güvende hissediyorlardı. Evet, onu yaptım, bunu yaptım; köyümüzdeki tüm Türkleri öldürdük diyorlardı.

Ve Türk propagandasının söylediği şeylerin çoğunun aslında doğru olduğunu, bu olayların gerçekten yaşandığını fark ettim. Hikaye değişmeye başladı. Ne kadar çok araştırırsam, o kadar çok kan görüyordum. Sonunda, sanki ölülerin kanından oluşan kanlı bir nehirde gibiydim.

Kıbrıs Türk tarafındaki insanlar kutsal ya da masum değildi, ama üstünlüğün iktidarı elinde tutanlara ait olduğunu anlamaya başladım. Ve o zamanlar iktidar Rum tarafındaydı.

O zaman Akritas Planı'nı keşfettim: onları (Kıbrıslı Türkleri) öldürmek, Yunanistan'la birleşme planlarını... Vesaire...

EL: Akritas Planı'nı daha önce bilmiyor muydunuz?

TA:  Hayır, okulda öğretilmiyor, sistemde yok. Bulmak için araştırmak gerekiyor. 

EL: Bunu bilmiyordum. Açıklaması daha farklı olsa da bildiğinizi sanıyordum. 

TA: Hayır, çünkü bir kez okuduğunuzda derin bir açıklamaya gerek kalmıyor zaten, orada her şey yazıyor. Akritas Planı'nı okumaya başladığımda, elbette Denktaş'ın bölünme ve ayrılık istediğini gösteren belgeler ve açıklamalar da vardı. Ama beni etkileyen saldırı kısmıydı. Esas kan bizim tarafımızdaydı. Güç bizdeydi ve gücümüz olduğu için azınlığa saldırmaya başladık.

EL: Yani Türkler zaten bölünmeyi akıllarında tutuyorlardı ama...

TA: Bizim yardımımıza ihtiyaçları vardı (gülüyor). O ortamı yaratmak için bizim yardımımıza ihtiyaçları vardı ve biz de bunu seve seve yaptık.

Bir keresinde Denktaş'a bunu sordum ve o şöyle dedi: "Bizim için tüm strateji, Rumların saldırmasını beklemekti, çünkü saldıracaklarını biliyorduk. Duvarlarda her yerde “Enosis” yazdığını gördüğünüzde ve politikacıların söylemlerini duyduğunuzda, bunun sadece bir zaman meselesi olduğu ortadaydı. Bu yüzden savunmamızı hazırladık ve onları bekledik".

Evet, Rumlar üstünlük sahibiydi. Ve bunu tekrar edeceğim: Türk milliyetçileri suçsuz değil, elbette değil. Ama yönetimin kontrolü bizdeydi, güç bizdeydi, o ortamı şekillendirmek için gereken her şeye sahiptik.

Makarios, ülkeyi birleştirmek, tüm Kıbrıslıların gerçek anlamda cumhurbaşkanı olarak hareket etmek ve Dr. Küçük ile birlikte güvenli ve yapıcı, hatta belki de Akdeniz'in en zengin adalarından biri olabilecek bir Kıbrıs yaratacak güce sahipti. Ama biz bu yolu seçmedik, çünkü Enosis planı daha baskındı.

​

Bu yüzden, hikayeme geri dönersek, okumaya başladığımda ve bu kan nehrini görmeye başladığımda, okulda öğrendiğim ve toplumdan özümsediğim tarihin derinden yanlış olduğunu kesin olarak anladım. Yavaş yavaş, adım adım, 1974 yılına geldim ve Muratağa ve Sandallar'ı ve o suçu keşfettim.

Benim için bu suç, saf nefret açısından diğer birçok suçun üzerinde duruyor. Kadınları ve çocukları alıp öylece infaz edemezsiniz. Türk ordusunun da çocuklar dahil insanları infaz ettiğini biliyorum, ama bu farklı bir şeydi -bu, kasıtlı olarak tasarlanmış büyük bir plandı.

Ayrıca, Kuzeyde bulunan belgeler, yazılı kayıtlar aracılığıyla, Türk ordusu Girne'ye girdiğinde, Yunan ordusunun planlarını özetleyen belgeler bulduğunu keşfettim. Bu belgelerin kopyaları hala bende var. Bu belgelerde, Kıbrıs Türk köylerine yakın köylerin yok edilmek üzere hazırlandığı açıkça belirtiliyor. Bu askeri bir plandı.

Ve eğer bu bir askeri plansa, sivil hükümet bilmediğini iddia etse bile, sorumluluk yine de devlete aittir. Çünkü bu resmi bir plandı. İmzalanmıştı. Ordunun komutanı imzalamıştı.

O zaman bunun sadece “öylece olan” bir şey olmadığını anladım. Aslında, bu cinayetleri işleyenler plana uyanlardı. İlgili herkesin içinde, emirleri tam olarak uygulayanlar onlardı.

Bunu yapmaya hazırdılar ve yaptılar.

Tüm bunları öğrendikten sonra, barikatlar nihayet açıldığında, ilk gittiğim yer Maraş'tı, evimi görmek için -çünkü ulaşılabilir bir bölgedeydi. Ama benim büyüdüğüm ev değildi. O evi yıkmıştık, çünkü savaştan önceki evimizle aynı, yeni bir ev inşa etmeyi planlıyorduk. Ayrıca Lefkoşa'da bir arsamız vardı, onu da Maraş'taki evi bitirmek için sattık. O zamanlar Maraş'ın dış mahallelerinde yaşıyorduk.

Bu yüzden önce evime gittim. Sonra yolculuk başka bir yöne saptı. Muratağa, Atlılar ve Sandallar'a gittim -bu olayların gerçekleştiği yerleri görmek ve tanıkların ve hayatta kalanların ifadeleri kaydetmek için. Benim hikâyem bu işte...

EL: Bu büyük bir değişim, çünkü insanın içindeki derin bir şeyi değiştiriyor. Tüm dünya görüşü değişiyor: olaylara, insanlara bakış açısı... Çocukken bildiği her şey birdenbire farklılaşıyor.

Bu size nasıl hissettirdi? Çocukken yanıltıldığınızı mı hissettiniz? Yalan söylendiğini mi? İhanete uğradığınızı mı? Bu konuları sorgulamaya başladığınızda insanlar buna nasıl tepki gösterdi?

TA: Bugün, birçok şeyi bilen daha fazla insan var. Ama o zamanlar, çok az insan gerçekten biliyordu. Çünkü TMT, EOKA B, onların inançları ve genel olarak nasıl davrandıkları gibi tarihsel gerçekleri bilmek başka, ama suçların ayrıntılarını bilmek tamamen farklı bir şeydir. O noktada, bir tür dedektif olursunuz. Şu soruları sormaya başlarsınız: Kim yaptı? Onu bu suça iten neydi? Bunu tarih olarak değil, bir suç olarak araştırmaya başlarsınız.

Tarihi zaten biliyorsunuz -anlatılanları, suçlamaları anlıyorsunuz. Ama sonra... durum değişiyor.

Örneğin, EOKA B'den biriyle konuştuğumda, Makarios'a neden karşı olduğunu açıklamaya başlar. Ve bu, herkesin televizyon veya radyo röportajlarında onlara sorduğu sorudur: Makarios'a neden karşıydınız?

Ama farklı bir soru sorduğunuzda -1974'te ne yaptınız? -neden değil, suçlu kim değil, ama gerçekte ne yaptınız? -işte o zaman işler rahatsız edici hale gelir.

Çünkü yaptıkları şey bir suçtu. Ve sonra... Sessizlik çöker.

Makarios karşıtı duygularını, siyasi muhalefetlerini, neden haklı olduklarına inandıklarını, neden yaptıklarını yapmak zorunda olduklarını düşündüklerini anlatmaya çok heveslidirler.

Ama “Bana ne yaptığını söyle. Bana eylemlerini anlat” diye sorduğunuzda. Ve daha da ileri gittiğinizde, "Bana 1963'te ne yaptığını söyle. 1974'te ne yaptığını anlat. Ne yaptığını anlat -eylemlerini. Siyasi inançlarına göre nasıl hareket ettin? Bu inançlar adına insanları nasıl öldürdün?"

İşte o zaman sessizlik çöker.

Çünkü kimse gerçekte ne yaptığını konuşmak istemez.

EL: Çünkü o zaman bu kişisel bir hal alır. Onları siyasi aktivist veya kahraman olmaktan çok bir 'katil' yapar.

TA: Aynen öyle. Bir keresinde bir kafede oturmuş, Taşkent (Dohni) katillerinden biri olan bir katille konuşuyordum.

Eskiden şöyle yapardım: Bir gazete alırdım -her zaman Kıbrıs meselesi ile ilgili bir şeyler olurdu gazetede -herhangi bir sayfayı açar ve kafedeki yaşlılarla Kıbrıs hakkında konuşmaya başlardım. Oraya mikrofonla gitmezdim. Gazeteci gibi davranmak istemiyordum. Hayır. Sadece oradan geçerken, kahve içmek için duran birisiydim.

Kayıt cihazı yoktu, ama kulaklarım duyduklarımı kaydediyordu.

Ve adamlardan biri bana, “Evet, ben Dohni'deki subaylardan biriydim ve Kıbrıslı Türkleri alıp infaz ettik” dedi.

Ona, “Pişman oldun mu?” diye sordum.

O da, “Evet. Rahibe itiraf ettim” dedi.

“Bütün topluma itiraf edip biraz olsun içini rahatlatmak istemiyor musun?” dedim.

“Hayır”, dedi. “Rahibe itiraf ettim”.

Ona “Geceleri uyuyabiliyor musun” diye sordum.

“Uyumak için çok ilaç alıyorum”, dedi.

Ben de ona, “Uyumak için bu kadar çok ilaca ihtiyaç duyman, rahibe itiraf etmenin işe yaramadığı anlamına geliyor. Belki daha fazlasını yapman gerekiyor” dedim.

Her neyse...

EL: Peki yakınlarınız nasıl tepki gösterdi? Aklınızı kaçırdığınızı mı düşündüler? Çünkü bahsettiğiniz konular tabu konulardı, siz bu tabuları yıktınız...

TA: Her yerden güçlü tepkiler geldi. Ailemdeki tepki o kadar yoğun değildi. Ama sokaktaki insanlar, arkadaşlarım, kahvehanelerdeki insanlar... Açıkça konuşmaya başladığımda ve özellikle gazetede bazı şeyler yazmaya başladığımda tepkiler daha da şiddetlendi.

Sokakta bana tüküren insanlar vardı. Bir gün Larnaka'da yürürken bir adamın gelip yüzüme tükürdüğünü hatırlıyorum. Bunu yaparken mutlu görünüyordu ve sonra öylece uzaklaştı.

Bu tür şeyler oldu. Belgeseli yaptıktan sonra tehditler başladı. Birçok kez tehdit edildim. Beni öldürmekle tehdit ettiler. Polis. Gizli polis...

EL: Belgeselden sonra kuzeye taşınmaya karar vermenizin nedeni bu muydu?

TA: Bu da nedenlerden biriydi. Ayrıca hiçbir yerde iş bulamıyordum.

EL: O sırada çalışıyor muydunuz, bu yüzden işinizi mi kaybettiniz, tehditler dışında hayatınız nasıl etkilendi?

TA: Belgeseli çektiğimde zaten işsizdim. Filmi çekmem gerektiği için çalışmayı bırakmıştım.

EL: Nerede çalışıyordunuz?

TA: O zamanlar bir akrabamın sahibi olduğu bir bilgisayar şirketinde çalışıyordum. Çalıştığım televizyon kanalından çoktan ayrılmıştım. O akrabamla bir iki yıl çalıştıktan sonra, işi bırakıp tamamen belgesele odaklanmaya karar verdim. Belgesel hayatımı tamamen ele geçirdi.

Aynı sıralarda kızım doğdu. Ciddi maddi sıkıntılar yaşıyorduk. Çıkmaza girmiştik. Bankalar evimizi elimizden almak üzereydi. En karanlık dönemimdi. Devam etmek için son derece ısrarcı olmam gerekiyordu.

Güneyde de büyük bir tepki vardı. Gazeteciler aleyhimde yazılar yazıyordu. Gizli polis evimizin önünde park etmiş, bizi izliyor, telefonlarımızı dinliyordu. E-posta kutum ölüm tehditleriyle doluydu.

Sonunda belgeseli bitirdiğimizde -önce kısa versiyonu, sonra uzun versiyonu – hala uygun ekipmanım yoktu. BRT'ye gittim; orada Basın ve Enformasyon Dairesi'nden bir görevli vardı ve birlikte çalıştık. İstediğim şey bu değildi, ama bu bir başlangıçtı.

Denktaş filmi izlediğinde –ki, kuşkusuz attığım her adımı takip ediyordu -bir gün ben BRT'de kurgu yaparken beni aradı. Bana eşlik eden Basın ve Enformasyon Dairesi görevlisi telefonu açtı. Yüzü birdenbire çok ciddileşti. Telefonu kapattığında ona “Kimdi” diye sordum.

“Denktaş’tı. İşin bittiğinde ofisinde seninle kahve içmek istiyor” dedi. (gülüyor)

“Sorun değil. Gizli bir şey yapmıyorum” dedim.

Sonra Bayrak (BRT) belgeseli alıp gösterime soktu. Denktaş “Gösterin” dedi. Benden izin falan almadılar, hiçbir şey sormadılar.

EL: Bu ne zamandı?

TA: 2004. 

EL: Sınırlar açıldıktan sadece bir yıl sonra...

TA: Evet... Belgesel televizyonda gösterime girdikten sonra tepkiler başladı. Güneydeki televizyon kanallarına da götürdüm ama tabii ki hiçbir yanıt gelmedi.

EL: İnternette henüz yayınlanmamıştı -öyle değil mi?

TA: Hayır, Rum gazeteciler BRT'de izlediler ve bazıları bana karşı yazılar yazmaya başladı. Sonra, esas uzun olan belgesel Selden'i Ararken'i (Searching for Selden) yaptım. Ve filmin galası büyük bir olay oldu. İnsanlar izledi ve büyük bir tepki geldi. İlk gösterimlerden biri Lefkoşa'daki AKM'deydi ve daha sonra güneydeki Intercollage'de bir gösterim yaptık. Intercollage'deki gösterim o kadar kalabalıktı ki insanlar oturacak yer bulamadı. Ayrıca, tüm ailesi Türk ordusu tarafından gözlerinin önünde öldürülen Kıbrıslı Rum kadın Harita Mandoles'in hikayesini anlatan belgeseli de gösterdik. Böylece Türk ve Rum Kıbrıslıları bir araya getirdik ve gösterimde bu filmleri birlikte izlediler.

EL: Tepkiler nasıldı?

TA: O sırada eşim yeni doğum yapmıştı. Koridorda yürürken gizli polis ona yaklaşıp “Burada ne yapıyorsun”, diye sordu.

Aynı sabah, gizli polis gösterimi düzenleyen kadını arayarak gösterimi iptal etmesini söylemişti. Kadın gösterimi iptal ettiğini söyledi, ama bu yalandı. Gösterim saati geldiğinde ise çok geç olmuştu. Filmi çoktan göstermiştik.

O andan itibaren gizli polis neredeyse her gün evimizin önünde duruyordu. Telefonlarımı dinliyorlardı. Ölüm tehditleri alıyordum. Bunlar 2005 yılındaydı...

Gösterimden sonra işime geri dönmeye çalıştım. Ama gizli polis çoktan oradaydı ve ne yaptığımı soruyorlardı. Gittiğim her yerde benimle ilgili sorular soruyorlardı. O zaman, bu insanlar hayatımı kuşatmışken işime geri dönmemin imkânsız olduğunu anladım.

Ölüm tehditleri daha da ciddileşti. İçlerinden biri şöyle dedi: “Köpeğini, çocuğunu, karını ve sonra da seni öldüreceğiz.”

Ve sonra köpeğim öldürüldü. Zehirlenmişti.

O anda kendime, “Tamam, bu tehditler gerçek” dedim.

Kısa bir süre sonra, DAÜ'nün İletişim Fakültesi'nden bir iş teklifi aldım. Yapabileceğim başka bir şey olmadığını hissettim. Bu yüzden kuzeye taşındım. O zamanlar Talat cumhurbaşkanıydı ve bir açık görüşlülük hissi vardı — solcu bir hükümet, nispeten barışçıl bir dönem. Orada (kuzeyde) durumun o kadar zor olmayacağını hissettim.

Bu yüzden, milliyetçi bir hükümete doğru bir değişim olduğunu görene kadar kuzeyde kaldım. Aynı zamanda, güneyde durumlar rahatlamaya başlamıştı, bu yüzden geri dönmeye karar verdim.

Sonra uzun bir süre sessiz kaldım. Sekiz ya da dokuz yıl boyunca uzak kaldım.

Pandemi sırasında, 2021-2022 civarında, tekrar bir kitap yazmaya karar verdim. Kitabın adını You Need a Thousand Voices to Tell a Story (Bir Hikayeyi Anlatmak İçin Bin Ses Gerekir) koydum. Kitapta yaşadığım her şeyi yazdım. Bir gün bu kitabı Türkçe olarak da yayınlamayı umuyorum.

Şu anda, yapay zeka destekli bir çeviri üzerinde çalışıyorum. Önce İngilizce'ye çevirip o versiyonu kontrol ettikten sonra Yunanca'ya çevireceğiz. Ardından, kuzeydeki topluluk için kitabı Türkçeye çevirmek istiyorum. Kitap, yaşadığım her şeyi anlatıyor.

Kitapta, benim için büyük bir ayrıcalık olan kuzeyde geçirdiğim üç yıl da yer alıyor. Çünkü bir yeri hafta sonu ziyaret etmekle, orada yaşamak, o toplumun içinde yaşamak çok farklı şeyler. Orada yaşayınca, bütün resmi görüyorsunuz. Herkesin iyi olmadığını anlıyorsunuz. Tüm Kıbrıslı Türklerin barıştan yana olmadığını anlıyorsunuz. Kuzeyde de milliyetçiler var.

Kuzeydeki toplumda kendimi çok rahat hissediyordum. Ama bir noktada bizi, beni ve ailemi öldürmeye çalıştılar. Eşimle birlikte arabada, Mağusa'dan Lefkoşa'ya gidiyorduk. O sıralar ikinci çocuğum da doğmuştu.

Otoyoldaydık, birdenbire üç kiralık araba yüksek hızla etrafımızı sardı ve bizi yoldan çıkarmaya çalıştı. Bu, Balıkesir'de olanlar gibi Türklerin işlediği suçlarla ilgili yazılar yazmaya başladıktan sonra oldu. Milliyetçiler öfkelendi. Bana Truva Atı demeye başladılar.

Aslında o zamanlar Avrupa gazetesinde “Truva Atı” başlıklı bir makale de yazmıştım (gülüyor).

Eşim arabalardan birinin plaka numarasını almayı başardı ve biz de doğruca Avrupa gazetesine, Şener Levent'e gittik. Ona olanları anlattım. O da hemen kiralık araba şirketini aradı, ama onlar arabaları kimin kullandığını bilmediklerini söylediler.

Başka bir kez de, bir benzin istasyonuna gittim ve bana benzin satmayı reddettiler. Bunu da Şener Levent'e anlattım. Onları aradığında “Kamerada hiçbir şey yok. Hiçbir şey görünmüyor” dediler.

Benim amacım hiçbir zaman bir tarafı ya da diğer tarafı suçlamak değildi. Benim ilgilendiğim şey gerçeğin kendisiydi. Çünkü kalıcı barış istiyorsanız, gerçek masaya yatırılmalıdır.

Ali Faik gibi, üç çocuğu ve tüm ailesi öldürülen birinin, onları öldürenlerin komşusu olarak yaşaması beklenemez.

Kıbrıs sorununu çözme arzumdan dolayı Annan Planı'nı kabul ettim. Ama bununla birlikte başka bir soru da sormam gerekiyordu: Bir adamın ailesini öldüren kişi, hakikat ve uzlaşma süreci olmadan komşusu olarak yanına taşınırsa ne olur?

O zaman daha fazla kan dökülme riskiyle karşı karşıya kalırız. Bu toplumda yaşayan herkesle birlikte acıyla yüzleşmezsek, suçlarla yüzleşmezsek, herhangi bir çözüm birkaç hafta içinde çökebilir.

Çünkü bir araya gelecek olan sadece siz ve ben değiliz, milliyetçiler de bir araya gelecek. Peki o zaman ne olacak?

Politikacılar ne yapıyor? Her şey zaten yasalmış, her şey çözülmüş gibi, tabanı ihmal ederek yukarıdan aşağıya bir çözüm bulmaya çalışıyorlar.

Peki ya acı çeken insanlar? Ya kurbanlar? Onlara ne olacak?

Sık sık söylediğim bir şey var: Kıbrıs'ın tarihi, kayıp insanların kemikleri üzerine yazılmıştır. Tarihi gerçekten bulabileceğiniz yer orasıdır.

Bunu görmezden gelirseniz, nasıl birlikte yaşayacaksınız? Ali Faik gibi birinin yanına bir katili nasıl yerleştireceksiniz?

Başından beri benim savunduğum nokta bu: Birlikte yaşamak istiyorsak, tüm gerçeği bilmemiz gerekir.

EL: Film ve gerçeği arama yolculuğunuzdan sonra, çevrenizdeki insanlarda herhangi bir değişiklik fark ettiniz mi? İnançları değişti mi? Kendilerine öğretilenleri sorgulamaya başladılar mı?

TA: Bakın, benim inandığım şeylerden biri şuydu: Eğer tarihi anlayarak kendi görüşlerimi değiştirebiliyorsam, o zaman diğer insanların da gerçekle yüzleşerek değişebilme ihtimali vardı.

Size bir örnek vereyim. İngiltere'de yaşayan bir adam MSN Messenger üzerinden beni tehdit ediyordu, “Sen bir hainsin. Seni ve bütün aileni öldüreceğim” diyordu. 

O kadar dikkatsizdi ki, e-posta adresini ve kimliğini tespit etmemi sağlayan diğer bilgileri görebiliyordum. Ben de ona ”Scotland Yard'ı arayıp seni hemen tutuklatmamı ister misin“ diye sordum.

O da "Nereden biliyorsun“ dedi.

Ben de ona adresini, çalıştığı yeri, benim görebildiğim her şeyi söyledim. Sonra ”Merak etme, bunu yapmayacağım. Sadece söylediklerimin yalan olup olmadığını kontrol etmeni istiyorum“, dedim.

Bir yıl sonra, aynı kişi bana tekrar yazdı. Yaptığı şey için özür dilemek istediğini söyledi. Londra'daki Kıbrıslı topluluktan insanlarla konuştuğunu ve bana öğretilenlerin ve söylediklerimin doğru olduğunu anladığını söyledi. Ben de "Teşekkür ederim" dedim.

Bu süreçte, daha sonra bana görüşlerinin değiştiğini söyleyen birçok insanla tanıştım. Bugün bile, bir zamanlar kullandığım ifadelerin pankartlarda yer aldığını görüyorum. Bu, mesajımın insanlara ulaştığını ve dile getirdiğim bazı fikirlerin barış hareketinin ortak dilinin bir parçası haline geldiğini gösteriyor.

İnsanların o zamanki düşüncelerini şimdiki düşünceleriyle karşılaştırdığımda, bu değişimde benim de payım olduğunu biliyorum. 2020'de ikinci kitabımı yazarken birçok şey oldu. Güneyi dolaşarak belgeselimi gösterdim ve şimdi yüzlerce kişi onu izledi -başlangıçta izleyenlerden çok daha fazla insana ulaştı.

Bir hikayeyi anlatmak için binlerce ses gerekir. Ben hikayemi anlattım. Başkaları onu okuyacak ve sonra kendi hikayelerini anlatacaklar. Kitabımı sadece akrabalarına vermek için on ya da yirmi kopya satın alan insanlar var. Birçok kadın, büyükanneler, gösterimlere geliyor ve torunları için kitabı imzalamamı istiyor. Dolayısıyla, anlayış ve algıda bir değişim olduğu açık.

Aynı zamanda, milliyetçilikte de bir değişim var  -daha agresif hale geliyor. Bu sefer, daha önce olduğu gibi ölüm tehditleri almadım -sadece birkaç tane -ama Facebook'ta insanların benimle ilgili açıkça yazıştıkları bir tartışma vardı, “O bir hain, onu öldürmeliyiz” diyorlardı.

Tabii ki umurumda değil. Polise gitmiyorum.

EL: Evet, tam da bunu sormak istiyordum -tüm bu tehditler ve baskı altında hiç korkmadınız mı? Aileniz hiç “Yeter, artık durmalısın” dedi mi?

TA: Tabii ki. Başlangıçta korku vardı -tehditler başladığında... Korku doğal bir hayatta kalma içgüdüsüdür. İlk başta güçlü olmaya çalıştım. İlk belgeselimi çektiğimde, dağlara bile çıktık, arkamızdan gelen arabaları kontrol ettik, dikkatli davrandık, neredeyse saklandık.

Ama bir gün korkuyu bir kenara bırakmam gerektiğini çok net bir şekilde anladım. Ne pahasına olursa olsun, yapmamız gerekeni yapmamız gerektiğini anladım. Bu, ölmek anlamına gelse bile. Çünkü sessiz kalsaydım, yine de ölecektim -sadece yavaşça, üzüntü içinde ölecektim.

İkinci kitabımı yayınladığımda -sadece suçları değil, kendi yolculuğumu da anlatan kitabı -bir gün eşim bana şunu sordu: “Bütün bunları tekrar yaşamaya hazır mısın? Tehditleri, baskıyı, kabusu?”

Ben de ona şöyle cevap verdim: “60 yaşına yaklaşıyorum. Sessizce yaşayıp 90 yaşında sessizce ölürsem, ölüm döşeğime geldiğinde dünyadaki en mutsuz adamı göreceksin. Gerçeği söylemeden 20 ya da 30 yıl daha yaşamaktansa, bu yıl gerçeği söyleyerek ölmeyi tercih ederim”. Ona, benim için ölüm meselesinin kapandığını söyledim. Dedim ki: Bu ülke için doğru olanı yapacağım. Hepsi bu. Artık korku sorun değil. Artık umursamıyorum.

Beni tehdit etseler de umurumda değil. Beni öldürseler de umurumda değil. Beni dövseler de umurumda değil. Yapmam gerekeni yaptım. Hepsi bu.

Çünkü korku içsel bir şeydir. Ve onunla konuşursanız büyür. Korkuyla konuşmaya başlarsanız, sonunda korku kazanır. Sevgiyle konuşmaya başlarsanız, sevgi kazanır. Barışla konuşursanız, barış kazanır. İçinizde neyle konuşmayı seçerseniz, o sizi yener.

Bu yüzden korkuyla konuşmuyorum. Sevgiyle konuşuyorum. Barışla konuşuyorum. Anlayışla konuşuyorum. Ve bunlar beni yenen şeyler.